Μονή Παναγίας Γκουβερνιώτισσας

Σε μια κατάφυτη λοφοπλαγιά, πάνω από το χωριό Ποταμιές βρίσκεται η Μονή Γκουβερνιώτισσας που χρονολογείται πιθανά στο β’ μισό του 14ου αι. π.Χ.

Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα λειτουργούσε ως μοναστηριακό μετόχι του Παναγίου Τάφου των Ιεροσολύμων. Στις μέρες μας η Μονή δεν λειτουργεί, διατηρούνται όμως σε αρκετά καλή κατάσταση οι κτηριακές της εγκαταστάσεις με κελιά και παλιούς φούρνους, καθώς και ο ναός της Παναγίας που αποτελούσε το καθολικό της μονής στην περίοδο της Ενετοκρατίας.

Ο ναός, που ακολουθεί τον αρχιτεκτονικό τύπο του ελεύθερου σταυρού με τρούλο, διαθέτει εντυπωσιακό τοιχογραφικό διάκοσμο του 14ου αι., σύμφωνο με τα καλλιτεχνικά πρότυπα της Κωνσταντινούπολης.



Οι Ποταμιές, ένα από τα ομορφότερα και γραφικότερα χωριά που ανήκουν σήμερα στο Δήμο Χερσονήσου, βρίσκονται στο 33,7 χιλιόμετρο του δρόμου Ηρακλείου - Οροπεδίου Λασιθίου και στο 17 χιλιόμετρο του δρόμου προς Χερσόνησο. Το χωριό βρίσκεται σε υψόμετρο 170 μ. και έχει γύρω στους 500 κατοίκους. Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων είναι η γεωργία (κυρίως ελαιοκομία) και η κτηνοτροφία. Για την πρόσβαση στο χωριό υπάρχουν λεωφορεία του Κ.Τ.Ε.Λ. σε συγκεκριμένες ώρες και μέρες της εβδομάδας, εκτός Σαββατοκύριακων, ή το λεωφορείο του Δήμου, που ξεκινάει από τη Χερσόνησο με συγκεκριμένο δρομολόγιο.
Η αρχαιότερη μνεία του οικισμού Ποταμιές γίνεται σε έγγραφο του 14ου. Οι Ποταμιές αναφέρονται επίσης σε βενετσιάνικες απογραφές του 16ου και 17ου ως δύο χωριά, Απάνω και Κάτω Ποταμιές. Στο χωριό υπάρχουν βυζαντινές εκκλησίες, οι οποίες μαρτυρούν την ανάπτυξη του οικισμού κατά τα Βυζαντινά χρόνια.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αρχαιολογική άποψη παρουσιάζουν το μοναστήρι της Γκουβερνιώτισσας και η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Χριστού.



Το μοναστήρι της Παναγίας της Γκουβερνιώτισσας βρίσκεται βορειοδυτικά των Ποταμιών και είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Ο ναός είναι χτισμένος σε σχήμα σταυρού (σταυροειδής με τρούλο). Δεν είναι γνωστό πότε ιδρύθηκε η Μονή.
Πιθανόν να χτίστηκε από κάποιο βυζαντινό άρχοντα, ο οποίος έφτασε στο νησί μετά την απελευθέρωση του από τους Άραβες, το 961 μ.Χ. Στην περιοχή που βρίσκεται η Μονή υπήρχαν βυζαντινοί συνοικισμοί με ενοριακό τους ναό την Παναγία τη Γκουβερνιώτισσα. Οι τοιχογραφίες ωστόσο του ναού, σύμφωνα με τον Μ. Χατζηδάκη, χρονολογούνται στον 14ο αιώνα. Στον θόλο του μεσαίου τρούλου ήταν ζωγραφισμένος ο θεός, στους τοίχους οι Προφήτες, οι Ευαγγελιστές, σκηνές της Καινής Διαθήκης, ο βίος του Ιησού κ.ά. Επίσης, διακρίνεται ο Μυστικός Δείπνος μέσα στο Άγιο Βήμα. Την περίοδο της πολιορκίας του Χάντακα από τους Τούρκους η Μονή απέκτησε την εύνοια του Τούρκου πασά, καθώς ο εφημέριος της Μονής με πονηρό τρόπο ξεγέλασε τον Τούρκο πασά, λέγοντας του ότι είδε όραμα πως όλη η Κρήτη γρήγορα θα βρεθεί υπό την εξουσία του. Έτσι, με φιρμάνι του πασά τα κτήματα της Μονής και η Μονή έμειναν απαραβίαστα. Το 1826 η Μονή με δωρεά πέρασε στους έξαρχους του Αγίου Τάφου. Το Μοναστήρι έμεινε έρημο από μοναχούς μετά το 1928 ενώ τα κτήματα του διανεμήθηκαν σε ακτήμονες κατοίκους του χωριού.
Σε μικρή απόσταση από το μοναστήρι της Γκουβερνιώτισσας βρίσκεται ο ναός του Χριστού Σωτήρος. Πρόκειται για μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό, οι τοιχογραφίες του οποίου χρονολογούνται το 14ο αιώνα.



Διασχίζοντας ο επισκέπτης τον κεντρικό δρόμο που οδηγεί στο χωριό, συναντά στα δεξιά του, στους πρόποδες του βουνού, το ξωκλήσι του Αγ. Γεωργίου, στο οποίο μπορεί να φτάσει κανείς μέσω αγροτικού δρόμου.
Χαρακτηριστικό στο ναό αυτό είναι τα «εντοιχισμένα» στο ανώφυλλο της εξωτερικής θύρας έξι αβγά, που σχετίζονται, σύμφωνα με τους κατοίκους του χωριού, με την παρακάτω ιστορία:
«Ο κλέφτης και τα έξι αβγά»
Μια γυναίκα είχε πολλές κότες, μα ψοφούσανε. Προσευχήθηκε λοιπόν στον Αγ. Γεώργιο λέγοντάς του:«Αϊ-Γιώργη μου, βοήθησε με να μην ψοφούν οι κότες και θα σου φέρνω έξι αβγά κάθε βδομάδα».
Ένας βοσκός από ξένα μέρη, γιατί έρχονται το χειμώνα από ξένα μέρη εδώ βοσκοί, την παρακολουθούσε και έπαιρνε τ’ αβγά και τα τρωε. Την τρίτη φορά, όταν επήγε να πιάσει τα αβγά, όπως τα κρατούσε, τρία και τρία στα χέρια ντου, κοκάλωσε μέσα στην εκκλησία!
Τότε λέει ο βοσκός:«Άγιε Γιώργη μου, βοήθησε με, άφησε με να φύγω και θα βάλω τα αβγά απάνω στον τοίχο, να βλέπουνε όλοι οι χριστιανοί ότι έκανα μια παράνομη πράξη».
Σύμφωνα με την παράδοση, τα αβγά αυτά βρίσκονται ακόμη απάνω από το ανώφυλλο της πόρτας, μέσα στην πέτρα. Και τα πιάτα που ήταν μέσα τ’ αβγά είναι κι αυτά στον τοίχο.

Η λαλιά της Κρήτης | Μέρος 1ο

Ένας πολύ γνωστός στίχος, που τον συναντούμε σε πολλά δημοτικά τραγούδια της Κρήτης, (αφηγηματικά, ιστορικά), κυρίως σ’ εκείνα που αναφέρονται σε ιστορικά πρόσωπα, άξια θαυμασμού για τα κατορθώματά ή για τον ηρωικό τους θάνατο.

Ταχιά ταχιά (πρωί πρωί) έλεγαν οι παππούδες μας, τότε που σε πολλά χωριά αγνοούσαν(ακόμη και μέχρι τα μέσα του 20ου αι.) την ύπαρξη ρολογιών, αλλά και το άγχος της σημερινής, μετ’ ακριβείας δευτερολέπτου χρονομετρημένης ζωής μας.

Γι’ αυτούς ήταν αρκετοί μόνο κάποιοι αόριστοι χρονικοί προσδιορισμοί, που τους έδιναν τη δυνατότητα να σταματούν και να θαυμάζουν στην καρδιά της δροσοσταλίδας το φως το ερχόμενο, πάνω στο ανθισμένο λουλούδι της αυγής κι έπειτα, αφού χαρούν την ομορφιά που προσφέρεται σ’ όλους απλόχερα, να την μετουσιώσουν σε στίχο, σε τραγούδι.



Ταχιά ταχιά λοιπόν, από το επίθετο ταχύ (πληθ. ταχέα)

«Ταχιά ταχιά’ ναι αρχιμενιά ταχιά’΄ναι αρχή του χρόνου»,

όπως και στο λαϊκό γνωμικό «του Μάρτη τα πηλά αποσπέρα ως ταχιά».

Αλλά και αποταχιάς, αποταχιά (αύριο το πρωί ή πριν λίγη ώρα), όπως τα συναντούμε στον Ερωτόκριτο και σε άλλα έργα της λεγόμενης Κρητικής Σχολής.

« Ο βασιλιός πασίχαρος ετούτα να γροικήσει τως είπε πως τ’ αποταχιά τους θέλει αποφασίσει» (Ερωτόκρ. Δ, 202).

«Αλέξης ήρθε αποταχιά τόσο γλυκά στη ψή μουοπ’ αγροικώ για λόγου του και χάνεται η ζωή μου» (Πανώρια, Ε,117).

Όμως το επίρρημα ταχιά μπορούσε να σημαίνει έτσι αόριστα, αργότερα ή του χρόνου! Δε λέμε πως ο χρόνος διαστέλλεται ανάλογα με την ψυχολογία του ομιλούντος;
«Να ζήσομε δα οφέτος και ταχιά έχει ο θεός».
«-Πότε δα μου πάρεις, πατέρα, τα παπούτσα που μού ’ταξες;
-Ταχιά»।

Μα και στην παλιά μαντινάδα
«Ταχιά σα γ-κάμει καλλονή που δα τα που δα τα πας τα βούγια
Νάρθω να ροζονάρομε αγάπη μου καινούργια».

Αλλά η φράση ταχιά κι αργά σημαίνει πρωί και βράδυ, συνέχεια.
«Ευρίσκετο ταχιά κι αργά πάντα στη συντροφιά τση» (Ερωτόκρ.Α, 429)

Από το ίδιο επίθετο ταχύς προέρχονται και οι χρονικοί προσδιορισμοί: ταχινή, ταχτέρου(<ταχυτέρου), ταδέ ταχτέρου, ταχτερωπά(<ταχυτέρου+ώψ, ωπός)

Λέγοντας λοιπόν ταχτέρου τη ν-ταχινή εννοούσαν την επομένη το πρωί, αφού το αύριο είναι η ταχύτερη, η πιο κοντινή, δηλαδή η επόμενη μέρα.

«Ταχτέρου τη ν-ταχινή δα σηκωθούμε αποδιαφώτιστα να πάμε στο θέρος».

Αποδιαφώτιστα, αξημέρωτα, ταχτερωπά, σύναυγα, αυγή τσ’ αυγής, όντε ροδινίζει η μέρα, ταχιά ταχιά, ωραία συνώνυμα με τις λεπτές σημασιολογικές αποχρώσεις τους να περιγράφουν τη σταδιακή υποχώρηση της νύχτας, όταν οι πρώτες αχτίνες του ήλιου αρχίζουν να χαράζουν το σκοτάδι.

Ο Βιτσέντζος Κορνάρος περιγράφοντας την ίδια εικόνα χρησιμοποιεί το ρήμα αποδιαφωτίζει .

«Επέρασεν η νύχτα της μέσα στες ζάλες κείνες
κι η μέρα αποδιαφώτιζε κι ήρθαν του ηλιού οι ακτίνες»

Αυγή τσ’αυγής τραγουδά ο ανώνυμος λαϊκός ποιητής

«Αυγή τσ’αυγής δα σηκωθώ ’που του βουνού τη ρίζα να σύρω να ξημερωθώ βουνό μου, στη γ-κορφή σου…»

Ο προσδιορισμός των διαφόρων χρονικών διαστημάτων της ημέρας, ήδη από τα αρχαία χρόνια είχε σχέση πάντα και με τις καθημερινές ασχολίες και τις συνήθειες των ανθρώπων . Στην αρχαία Αθήνα π. χ. η φράση «περί πλήθουσαν αγοράν» σήμαινε την ώρα που η αγορά είναι γεμάτη (10π.μ ως 11π.μ περίπου), αφού εκείνες τις ώρες συνήθιζαν οι περισσότεροι να πηγαίνουν στην αγορά Αλλά και στην εποχή μας, η διακοπή της εργασίας , όταν δούλευαν στα χωράφια, για λίγο φαγητό και μικρή ανάπαυση, κατέληξε να σημαίνει και την ώρα της ημέρας. Έτσι χρησιμοποιούσαν για τον καθορισμό της ώρας , τις λέξεις κολατσό (από το Ιταλ. colazione, περίπου στις 10 π.μ.) και μαρέντα (από το Ιταλ.merenda, γύρω στις 4μ.μ).

“Επέρασε το κολατσό κι ακόμη δεν εφάνη” (Πανώρια, Β, 51).

«Μεγάλο μου Σαββάτο και πως δα σε περάσω, απού ’χεις τρία κολατσά και τρία μεσημέρια και τρία ’πομεσήμερα κι ακόμη έχεις μέρα» ( περιγραφή της Μ. Εβδομάδας, από τη λαϊκή παράδοση)

Κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες μπορούσες να ακούσεις τις φράσεις «στο σταύρωμα του μεσημεριού» ή «το ντάλα μεσημέρι» (ντάλα ίσως από το ρήμα νταλώνω < μεσαιωνικό ενταλώνω = θαμπώνω, ζαλίζω), όταν ήθελαν να τονίσουν όχι μόνο την ώρα, αλλά και την υπερβολική ζέστη.

Και όταν πια ο ήλιος άρχιζε να προχωρεί σιγά σιγά προς τη δύση, προσπαθούσαν να προσδιορίσουν το χρονικό διάστημα άλλοτε μονολεκτικά και άλλοτε με τη χρήση διαφόρων εκφράσεων, όπως π.χ. ένα κονταρόξυλο θέλει ο ήλιος να βασιλέψει, το κιντί (<Τουρκ. Kindi, 4-5μ.μ), το πρόσαργο, την ώρα τω σπερνώ, (του εσπερινού), τα ποβασιλέματα, αφτώματα λυχνώ(δηλαδή την ώρα που άναβαν τους λύχνους ( είναι ακριβώς το «περί λύχνων αφάς» των αρχαίων Ελλήνων).

Μετά το βραδινό φαγητό, όταν η νύχτα άρχιζε να προχωρεί, έφτανε η ώρα της αποσπερίδας ή της βεγγέρας, η ώρα που μαζεύονταν όλοι, γείτονες και φίλοι σε κάποιο κοντινό σπίτι να πουν τα νέα της ημέρας , να γελάσουν με ιστορίες και ανέκδοτα , αλλά και να ασχοληθούν οι γυναίκες με διάφορα εργόχειρα ετοιμάζοντας την προίκα των κοριτσιών τους, με το φως του λύχνου ή με τις λάμπες του πετρελαίου. Όταν όμως άνοιγε ο καιρός και προχωρούσε η άνοιξη, οι νύχτες ήταν μικρότερες κι οι αποσπερίδες σύντομες ή αποφεύγονταν εντελώς , αφού έπρεπε να κοιμηθούν νωρίς, για να ’χουν δυνάμεις για τη σκληρή δουλειά της επόμενης μέρας.

Έλεγαν τότε χαρακτηριστικά «σαν αθίσει η μαντιλίδα δε μυρίζει αποσπερίδα» (μαντιλίδα = άγρια μαργαρίτα. Πιθανόν η συγκεκριμένη λέξη να έχει σχέση με το ρήμα μαντεύω και το γνωστό παιγνίδι).

Στο διάστημα της νύχτας η φωνή του πετεινού τους ειδοποιούσε για την αλλαγή και το προχώρημα της ώρας, πράγμα ακατανόητο, σχεδόν απίστευτο για το νέο άνθρωπο του 21ου αι., που μπορεί να μην έχει ποτέ καιρό ή διάθεση να απολαύσει το πρώτο φως και τα υπέροχα χρώματα της αυγής. Τι μπορεί να σημαίνει γι’ αυτόν η φράση «όντε βγαίνει το μεράστρι;» Τι μπορεί να σημαίνει γι’ αυτόν που κλεισμένος στη μοναξιά του και στα λίγα τετραγωνικά των διαμερισμάτων μετρά τις στιγμές με την κλεψύδρα των σύγχρονων ηλεκτρονικών μέσων, σκλάβος των εξαντλητικών ωραρίων εργασίας του νέου Μεσαίωνα;

Η γλώσσα, όπως είναι γενικά παραδεκτό, εξελίσσεται και επηρεάζεται από τις καθημερινές συνθήκες, τον τρόπο ζωής, τα μέσα διαβίωσης, τις ιστορικές συγκυρίες, αλλά συγχρόνως αποτελεί και τον ασφαλέστερο δείκτη της ευαισθησίας μας.


Πηγή:Πατρίς Της Ευαγγελίας Πετρουγάκη

Η τιμωρία του προδότη…

Άδειος σαν ξεχασμένη υπόσχεση πορεύεται μοναχός ανάμεσα στις φλόγες της Ανάστασης. Ο Ιούδας.

Ο καταραμένος της λατρευτικής μας παράδοσης φορτωμένος με το άχθος της προδοσίας τιμωρείται κάθε χρόνο, την ώρα που ανθίζει η φύση και οι λουλουδιασμένοι ναοί μοσχοβολούν λιβάνι και άνοιξη. Κάπου δίπλα, σε κάποια αυλή, σε κάποια πλατεία ως αποδιοπομπαίος τράγος αποβάλλεται από τη χορεία των ανθρώπων που συνθέτουν το σκηνικό του θείου δράματος. Το ανέσπερο φως, οι τελετουργίες που υπενθυμίζουν κάθε χρόνο την ίδια πορεία, ο κυκλικός χρόνος που μας επαναφέρει στην αυγή των πραγμάτων. Είναι ωραίες οι μέρες της Μεγαλοβδομάδας, μα πιο όμορφες είναι οι νύχτες με τους λεμονανθούς, τις ιερές πορείες, τα κεράκια και τα θυμιάματα.

Αν το ανέσπερο φως του Μεγάλου Σαββάτου καθαγιάζει το πέρασμα από τη λύπη του θανάτου στη χαρά της Ανάστασης, η φωτιά του Ιούδα μετουσιώνεται σε κάθαρση, έρχεται να αποκαταστήσει τη φυσική τάξη, να απαλλάξει την λαϊκή παράδοση από ένα οιδιπόδειο σύμπλεγμα, έρχεται να εξαγνίσει το χώρο από μια φοβερή προδοσία.
Την «ιστορία» του Ιούδα την άκουσα κάπου στα πέντε μου χρόνια. Άρχιζε με τον προφητικό λόγο που ο λαϊκός εξηγητής των ονείρων είπε στην εγκυμονούσα μάνα του Ισκαριώτη:
- Δαυλός αυτούμενος (=αναμμένος) θα ’ναι το κοπέλι που θα γεννήσεις και θα βάλει στον κόσμο φωτιά.

Η διήγηση σταματά σε μια απλή, χωρίς έμφαση περιγραφή των συναισθημάτων της μάνας που ακούει ότι το παιδί που κυοφορεί θα κάψει τον κόσμο: «Ήπεσε ο ουρανός και την επλάκωσε». Κι ύστερα αρχίζει η πλοκή. Ποιος θέλει να έχει στο σπίτι του έναν «αφτούμενο δαυλό»; Όπως και στον Οιδίποδα έτσι και στον Ιούδα: όλα ξεκινούν από έναν χρησμό… Σαν άλλος Λάιος ο πατέρας του Ιούδα τον άφησε κάπου στο δάσος. Σε άλλες περιοχές λένε πως τον άφησε σε ένα κασελάκι στη θάλασσα! Κάποιος τον βρήκε, τον μεγάλωσε, έγινε άντρας. Η μοίρα το ’φερε να συναντήσει τους πραγματικούς του γονείς (χωρίς να τους γνωρίζει ασφαλώς) και στα στερνά να παντρευτεί την ίδια τη μάνα του.
«Δεν τον εγνώρισε η κακομοίρα η μάνα και ήθεκε [ξάπλωσε] μαζί του».
Αμάρτημα μέγα, ασυγχώρητο από την εποχή ακόμη που ο μεγάλος τραγικός μετουσίωνε σε ποίηση τις μνήμες του Οιδίποδα.



Η παράδοση αυτή φαίνεται πως ακουγόταν σ’ όλη την Κρήτη. Την κατέγραψε η αξέχαστη Μαρία Λιουδάκη το 1938 όπως ακουγόταν στη Λατσίδα Μεραμπέλλου:

«Οντόν ήτανε αγαστρωμένη τον Ιούδα η μάνα ντου, επήγεν ο προφήτης Νάθας και τσ’ είπενε: Το παιδί απού δα κάμεις, κερά μου, δα να ’ναι αφτώμενος δαυλός να κάψει τον κόσμο. Αυτή, να τ’ ακούσει, ήδωκε στα μαλλιά τζης. Πάει και λέει το τ’ αντρούς τσης: Ετσέ κι ετσέ κακομοίρη γέρο, και το παιδί που δα κάμωμε, λέει δα να ’ναι αφτώμενος δαυλός να κάψει τον κόσμο».

Αποφασίσανε να πνίξουν το παιδί. Το βάλανε σ’ ένα κασελάκι και το ρίξανε στη θάλασσα. Η πλοκή της λαϊκής παράδοσης είναι εντυπωσιακή. Τον βρήκαν γαϊδουροβοσκοί, τον μεγάλωσαν με το γάλα της γαϊδάρας κι όταν μεγάλωσε του είπανε την ιστορία.

Έχοντας ανάγκη να δουλέψει μπήκε δούλος σ’ ένα αρχοντικό. Εκεί τσακώθηκε με το παιδί του νοικοκύρη και το σκότωσε· αλλά το παιδί αυτό ήτανε αδερφός του χωρίς να το κατέχει και ο νοικοκύρης ήτανε πατέρας του. Ύστερα από άλλες τραγικές συμπτώσεις ο Ιούδας σκοτώνει και τον πατέρα του και παντρεύεται τη χήρα, δηλαδή την ίδια τη μητέρα του. Κάποια μέρα κουβεντιάζανε. Κι εκείνη τον ρωτά:

-Από πού ’σαι και πώς εβρέθηκες επαδά;
-Εγώ δεν κατέχω ποιοι ήσανε οι γονέοι μου. Εμένα με ευρήκανε γαϊδουροβοσκοί μέσα σ’ ένα κασελάκι και μ’ ανεθρέψανε. Και λέει της όλη του την ιστορία.
-Σκύλε και γιος μου είσαι κι εκολαστήκαμε, απού γενήκαμε κι αντρόυνο. Να φύγεις, να πας ν’ ακλουθάς εκειούνουνε τ’ αθρώπου, που λένε πως σώνει τσ’ αμαρτωλούς.
Και φεύγει και πάει και γίνεται μαθητής του Χριστού.

Ο Γ. Μέγας που διερεύνησε τις λαϊκές παραδόσεις για τον Ιούδα προσκομίζει στοιχεία που αποδεικνύουν τη διάδοση του μύθου σε πολλούς λαούς. Παραθέτει, μάλιστα, σχετική διήγηση γραμμένη στα λατινικά τον 13ο αιώνα και κρητικό ποίημα του 17ου αιώνα το οποίο αποτελεί δημώδη απόδοση του λατινικού προτύπου. Ας δούμε ένα μικρό απόσπασμά του:

Απήτις εγαστρώθηκε η μάνα του Ιούδα
είδε κι εγέννησε δαυλό με τη μεγάλη κούδα.
Η κούδα ετσούρισε φωτιά, το σπίτι εκεντήθη
τ’ όνειρο το ’δε, του Ρουβέμ, του άντρα τζη, διηγήθη. […]
Απήτις εγεννήθηκε, κιβούρι επισώσα
το τέκνο μέσα εβάλασι κι ερρίξα ντο στη φόσα.



Είναι να μη βρεθείς αντιμέτωπος με το θρύλο. Να μη γίνεις ο κακός. Δεν έφτανε το μέγιστο κακό, η προδοσία, η λαϊκή παράδοση βρήκε μιαν καινούργια Ιοκάστη. Φόρτωσε στον Ιούδα την επανάληψη ενός αρχαίου μύθου. Η τραγωδία αναζητεί την κάθαρση… Και φέτος στα χωριά των Ελλήνων (εκεί όπου υπάρχουν παιδιά, δηλαδή εκεί όπου υπάρχει ζωή) θα ανάψουν οι φωτιές του Ιούδα, που αλλού τις λένε «φανούς», αλλού «ορφανούς», αλλού «φουνάρες».

Στο χέρι του Ιούδα βάζαμε πάντα ένα σακούλι με τριάκοντα κελύφη σαλιγκαριών («τριάντα χοχλιδόκουπες» λέμε στην Κρήτη), όσα και τα αργύρια της προδοσίας. Κι ύστερα, σαν Φαρμακό, σαν τράγο αποδιοπομπαίο, τον ανεβάζομε στο σωρό με τα ξύλα. Οι φλόγες καταπίνουν το ομοίωμα.

Για έναν ολόκληρο χρόνο ο χώρος θα είναι καθαρός από το διπλό μίασμα, ο Ιούδας θα ξεχαστεί για έναν ολόκληρο χρόνο. Και την επόμενη άνοιξη τα παιδιά θα μαζέψουν και πάλι ξύλα ετοιμάζοντας την καινούργια καθαρτήρια πυρά.

Η φωτιά που κατάπιε τον προδότη αφαιρεί το στίγμα της προδοσίας. Στην Κρήτη θα εξαφανίσει μαζί με το μίασμα της προδοσίας και τον αιμομίκτη. Εδώ το έθιμο βρίσκεται ακόμη και σήμερα σε ακμή. Σε όλα τα χωριά ο Φαρμακός (ο Ιούδας) παραδίδεται στην πυρά…

Τούτη η φωτιά μπορεί να καίει για ώρες. Ως το ξημέρωμα. Οι φλόγες καταλαγιάζουν, μένουν τα πιο χοντρά ξύλα να σιγοκαίγονται. Τότε ακριβώς ακολουθεί και η προσπάθεια του ατομικού εξαγνισμού, το πέρασμα από την καθαρτήρια φλόγα, το «πήδημα της φωτιάς». Μέχρι και πριν από λίγα χρόνια οι νέοι πηδούσαν πάνω από τα αναμμένα ξύλα, πηδούσαν πάνω από τη φωτιά. Τότε μας φαινόταν παιγνίδι. Σήμερα ξέρομε πως δεν ήταν μόνο παιγνίδι.

Παγκρήτια σχεδόν συνήθεια επέβαλε να ανάβουν φωτιές σε κάθε σπίτι λίγο πριν την Ανάσταση. Οι διαβατήριες πυρές έρχονται πάλι να δώσουν ευρύτερες προεκτάσεις σε μια θρησκευτική τελετή. Σε άλλες περιοχές ο πατέρας, σε άλλες η μητέρα έβγαιναν έξω από την πόρτα του σπιτιού τους και έβαζαν φωτιά σε ένα θάμνο, σε ένα μικρό σωρό από ξύλα ή σε παλιά ξύλινα χρηστικά αντικείμενα που δεν μπορούσαν πια να χρησιμοποιηθούν.
Μεγαλοβδόμαδο, Λαμπρή, Ανάσταση. Φως ιλαρόν και ανέσπερο.

Η λαμπάδα με το φως της Ανάστασης πρέπει να πάει σε κάθε σπίτι, ακόμη και στη μάντρα του βοσκού, ακόμη και στο κελάρι. Να σφραγίσει με ένα κακότεχνο σταυρό το κλείσιμο ενός κύκλου και την κάθαρση. Οι πιο τολμηροί δεν θα πάρουν το φως από τη λαμπάδα του ιερέα, θα πλησιάσουν την φωτιά του Ιούδα και θα ανάψουν από κει τη δική τους λαμπάδα.



Άδειο ρούχο…

Τον βλέπω κάθε χρόνο τον Ιούδα να ανηφορίζει πάνω στο σωρό με τα ξύλα. Στα παιδικά μας μάτια φάνταζε μεγάλος και άσχημος. Σαν το άδειο ρούχο… κι ήταν άδειο ρούχο κι ο ίδιος, κάποτε εντελώς κενό και κάποτε γεμισμένο πρόχειρα με κουρέλια και άχυρα.
Τότε κουβαλούσαμε ξύλα από την Καθαρή Δευτέρα. Και διαλέγαμε βάτους (σήμερα ίσως να μιλούσαμε για ενσυνείδητη οικολογία) απαλλάσσοντας τις καλλιέργειες από ένα ζιζάνιο.

Κι ο Ιούδας ήταν πάντα εκεί. Ένα άδειο ρούχο, μια παλιά φορεσιά. Ήταν εκεί με τα κελύφη των σαλιγκαριών στο χέρι, τραβώντας σαν μαγνήτης τα βλέμματα, ήρωας μιας περίεργης διαπόμπευσης.

Να θυμηθούμε πως οι νεότεροι Αθηναίοι έδωσαν μάχη για να μη χάσουν το δικαίωμα της καθαρτήριας πυράς; Ήταν λίγο πριν το 1850 όταν η Κυβέρνηση είχε αποφασίσει να σταματήσει η ετήσια καύση του Ιούδα. Λίγο ακόμη και θα έκαιγαν… τον Πρόξενο της Πορτογαλίας τον οποίο ενοχοποίησαν πιστεύοντας πως εκείνος είχε παρέμβει στην Κυβέρνηση Κριεζή ζητώντας να καταργηθεί το βάρβαρο, όπως υποστήριζαν τότε (μερικοί το θεωρούν βάρβαρο και… αντισημιτικό ακόμη και σήμερα, δυστυχώς,) έθιμο.

Το δέντρο του Ιούδα

Οι γέροντες δεν παρέλειπαν ποτέ να το πούνε: «Μέσα στα ξύλα της φωτιάς που θα κάψουν τον Ιούδα πρέπει να είναι πάντα κι ένα κλαδί αζώγυρος». Ανάγυρις η δύσοσμος. Έτσι ονομάζεται το φυτό, πραγματικά δύσοσμο. Τόσο που ούτε άνθρωπος ούτε ζώα το πλησιάζουν. Αυτό το φυτό βρήκε η λαϊκή παράδοση της Κρήτης για να το συνδέσει με τον Ιούδα.

«Όταν είδε ο Ιούδας το Χριστό στο Σταυρό τρόμαξε, μπορεί και να μετάνιωσε. Το αίμα του αθώου τον κυνηγούσε. Κι εκείνος διάλεξε να βάλει τέλος στη ζωή του. Πήρε σκοινί και σαπούνι για να κρεμαστεί. Πήγε να κρεμαστεί σε μιαν ελιά. Μα η ελιά έσκυψε, χαμήλωσε τους κλώνους, δεν τον άφησε να δώσει τέλος στη ζωή του, δεν τον δέχτηκε. Ύστερα πήγε στη μηλιά, στη συκιά, στην απιδιά… Τα ίδια και δω. Στα στερνά βρήκε ένα δεντράκι που μοσκομύριζε, είχε ένα άρωμα που άλλο δεντρό δεν είχε. Χιλιάδες μέλισσες πετούσαν στους ανθούς και στα φύλλα του. Το δεντράκι αυτό το λέγανε αζώγυρο. Έδεσε το σκοινί και κρεμάστηκε. Ετούτο το δεντρό δεν χαμήλωσε τους κλώνους. Τον λυπήθηκε. Έτσι έδωσε τέλος στη ζωή του ο Ισκαριώτης. Μα μόλις ξεψύχησε ο Ιούδας χάθηκε η μυρωδιά του δέντρου. Από τότε βρωμεί και ούτε άνθρωπος ούτε ζώο το πλησιάζει…»
Άλλο αποκρουστικό σύμβολο κι ο αζώγυρος. Τον χρησιμοποιούν κυρίως σε μαγικές πρακτικές («δένουν» κάποιο ανδρόγυνο στον αζώγυρο). Η αιτιολογική παράδοση (ερμηνεύει τη δυσοσμία του αζώγυρου) έρχεται να συμπληρώσει το δράμα. Από τότε, μαζί με τον Ιούδα, πρέπει να καεί έστω και ένα κλαδί του μιασμένου θάμνου.

Η διαπόμπευση του προδότη

Στη δυτική Κρήτη η διαπόμπευση του Ιούδα αποτελεί ένα από τα βασικότερα έθιμα της Μεγαλοβδομάδας και της Λαμπρής. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου τα παιδιά φτιάχνουν ένα πρόχειρο ομοίωμα του Ιούδα και το περιφέρουν στους δρόμους. Χτυπούνε τις πόρτες και ζητούν από τους συντοπίτες τους να… ελεήσουν τον προδότη. Στο Γαβαλοχώρι τα παιδιά έφτιαχναν ένα ομοίωμα του Ιούδα με λίγα ρούχα, το έπαιρναν και το περιέφεραν στους δρόμους λέγοντας:

Ελεήστε Χριστιανοί τον Ιούδα.

Και… τον ελεούσαν δίνοντας αυγά, γλυκίσματα και άλλα φαγώσιμα. Μόνο που αυτά δεν προορίζονταν για τον Ιούδα αλλά για τους διαπομπευτές, τα παιδιά που δεν διαιώνιζαν μόνον ένα έθιμο αλλά και εκτελούσαν μια «θεσμική» υποχρέωση της κοινότητας: να τιμωρήσει τον προδότη. Η περίεργη πομπή των παιδιών μέσα στους δρόμους του χωριού έπαιρνε διαστάσεις πανηγυριού. Η κοινωνία, που την προηγούμενη μέρα δάκρυζε συγκινημένη μπροστά στον Επιτάφιο, ξεσπούσε σε γέλια. Το Μεγάλο Σαββάτο σηματοδοτούσε την αποφόρτιση και το ξέσπασμα. Ο Ιούδας ήταν άδεια ρούχα, παλιά, για πέταμα. Τα τύλιγαν όλα μαζί και έφτιαχναν μιαν ανθρώπινη καρικατούρα, ένα αστείο κατασκεύασμα που προκαλούσε τη χλεύη και τον γέλωτα. Η κοινωνία, που θεωρούσε την προδοσία ως μίασμα, είχε την ευκαιρία να διαπομπεύσει τον προδότη λίγο πριν τον παραδώσει στις φλόγες για να επιφέρει την κάθαρση με την καύση και την εξαφάνισή του.

Στις Βρύσες Αποκορώνου

«τα παιδιά περιφέρουν όλην την ημέραν του Μεγάλου Σαββάτου το ομοίωμα του Ιούδα εις το χωριό και συγκεντρώνουν χρήματα διά την αγορά του πετρελαίου που θα τον κάψουν».
Στο Βαρύπετρο Κυδωνίας.

«Μια ομάδα παιδιών γυρίζει το χωριό. Δυο απ’ αυτά κρατούνε ένα καλάμι, ένα από κάθε άκρα. Τα άλλα μιλούνε στο κόσμο και του ζητάνε ρούχα για το Γιούδα λέγοντας
Ελεήστε τον Ιούδα τον Ισκαριώτη
τον κουτσό τον Παναγιώτη

Το κάθε σπίτι δίνει ένα παλιόρουχο, σακάκι, γκιλότα, ποκάμισο, τσεμπέρι κ.α. Τα ρούχα αυτά τα βάνουν πάνω στο καλάμι κι όταν δουν ότι αρκούν, τα παίρνουν, τα πάνε στην εκκλησία και ντύνουν τον Ιούδα…».

Στα Νοχιά Κισάμου

«επαίρνανε τα κοπέλια ένα ραβδί και γυρίζανε από πόρτα σε πόρτα για να μαζέψουν κουρέλια και τσούλια και να σιάξουν τον Ιούδα. Όταν τα μαζεύγαν έλεγαν:

Ελεήστε με τσούλια τον Ιούδα τον Ισκαριώτη που πρόδωσε το Χριστό μας.
Ό,τι των εδούδαν τα κρεμούσαν στο ραβδί κι ύστερα πηγαίναν και σιάχναν τον Ιούδα».

Στο Ψυχρό Λασιθίου τα χαρακτηριστικά της διαπόμπευσης είναι πιο έντονα:

«Το γαϊδουράκι που θα μεταφέρει ντον Ιούδα είναι έτοιμο, στολισμένο ανάλογα με την περίπτωση. Τα παιδιά με γαλατοκούτια γεμάτα πετραδάκια στα χέρια τα κτυπάνε και φωνάζουν έρχεται ο Ιούδας. Ένα παιδί κρατά το σημαντήρι μπροστά και όλα τ’ άλλα ακολουθούν πίσω, γύρω από το γαϊδουράκι με τον Ιούδα. Αφού γίνει η βόλτα στα κεντρικά σοκάκια του χωριού, καταλήγουμε στην πλατεία όπου και γίνεται η τοποθέτηση του Ιούδα πάνω στη φουνάρα».



Τα παραδείγματα από την Κρήτη αποκαλύπτουν μια σχεδόν ολοκληρωμένη εικόνα του αρχαίου Φαρμακού, του αποδιοπομπαίου τράγου που φορτώνεται τις αμαρτίες της κοινότητας και σκοτώνεται ή εκδιώκεται προκειμένου να επέλθει η κάθαρση. Ο αποδιοπομπαίος τράγος του αρχαίου κόσμου και, ειδικότερα, ο Φαρμακός των Ελλήνων απηχούν τις ευρύτατα διαδεδομένες απόψεις περί εξαγνισμού. Σύμφωνα με τη Σούδα, φαρμακός ήταν ο επί καθαρμώ πόλεως αναιρούμενος ον λέγουσι κάθαρμα και Φαρμακοίσιν. Αριστοφάνης• πονηροίς κακ πονηρών εις πάντα χρώμενος, οίσιν η πόλις προτού ουδέ φαρμακοίσιν εική ραδίως χρήσαιτ’ αν. Τουτέστι τοις λεγομένοις καθάρμασι.
Μια συμφορά, μια επιδημία ή μια δυσάρεστη κατάσταση αποδίδεται εύκολα σε θεϊκή αντίδραση και εν τέλει σε κάποιο μίασμα που διαταράσσει την ομαλότητα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που προέρχεται από την εβραϊκή μυθολογία: Ο ιερέας ακουμπά τα χέρια του στο κεφάλι ενός τράγου που είχε προσφερθεί ως θυσία εξαγνισμού και αρχίζει να απαριθμεί τις αμαρτίες του Ισραήλ, πιστεύοντας ότι έτσι μεταφέρει τις αμαρτίες ενός ολόκληρου λαού στον τράγο. Στη συνέχεια έδεναν μια κόκκινη κλωστή γύρω από τα κέρατα, προφανώς για να παραμείνουν στον κλοιό οι αμαρτίες, τον πήγαιναν σε ένα γκρεμό και τον έριχναν στο κενό. Ο αποδιοπομπαίος τράγος σηκώνει όλο το βάρος των ανομημάτων και αποδιώχνεται μαζί με αυτά από την κοινότητα.

Στην Ελλάδα των κλασικών και των μετέπειτα χρόνων διατηρήθηκε μια «εξευγενισμένη» μορφή του εθίμου, αφού πιθανότατα η αρχαία τελετουργία περιελάμβανε τη θανάτωση του Φαρμακού, ίσως και την καύση του, όπως υποστηρίζει ο Ι. Τζέτζης, σχολιάζοντας τον Ιππώνακτα. Ο Φαρμακός μπορούσε να είναι ένα απωθητικό πρόσωπο που μαστιγώνεται με σκιλλοκρομμύδες και διώχνεται αλλά, μέχρι να απομακρυνθεί από τα όρια της πόλης, τον κυνηγούν με πέτρες. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο προέρχεται από την Αθήνα και επαναλαμβανόταν κάθε χρόνο την άνοιξη, στην αρχή του θερισμού. Ο καθαρισμός της πόλης πριν από την καινούργια σοδειά των δημητριακών καρπών ήταν επιβεβλημένος. Επέλεγαν, λοιπόν, δύο φτωχούς και άσχημους ανθρώπους, τους σίτιζαν και στο τέλος ο ένας υποδυόταν τον άνδρα και ο άλλος τη γυναίκα. Τους διαπόμπευαν και τους οδηγούσαν έξω από την πόλη. Οι αρχαιότερες πρακτικές δημιούργησαν το εθιμικό υπόβαθρο αλλά και την αιτιολογική βάση των ελληνικών και ρωμαϊκών τελετουργιών. Ασφαλώς η αρχαία συνήθεια του Φαρμακού και της κάθαρσης δεν εμφανίζεται αυτούσια στη νεότερη εθιμολογία. Πέρασε μέσα από το φίλτρο των αιώνων, πιθανόν το έθιμο να επηρεάστηκε από το χριστιανικό θέατρο του Μεσαίωνα, ενσωματώνοντας εθνικές και χριστιανικές παραδόσεις. Στις Πράξεις των Αποστόλων αναφέρεται ότι αρνήθηκε η γη να δεχτεί τον προδότη. Από μαθητής του Χριστού έγινε σύμβολο του κακού, όχι μόνο της ιδιαίτερα μισητής από το λαό μας προδοσίας.
Σε πολλές περιοχές της Κρήτης ο Ιούδας πετροβολείται την ώρα που καίγεται και υβρίζεται. Στον Άγιο Σύλλα Ηρακλείου «όταν ο Ιούδας καιγόταν του πετούσαν πέτρες». Στην Ασή Γωνιά Αποκορώνου «τα κοπέλια ασφεντουρούνε (=ρίπτουν με ορμήν) πέτρες στον Ιούδα την ώρα που καίγεται». Στους Παρανύμφους Ηρακλείου «αποσπέρας το Μεγάλο Σάββατο αργά, βάζομε ξύλα και τ’ άφτομε και ρίχνομε πέτρες απάνω και τα πετρώνομε και κάβομε τον Ιούδα γιατί επρόδωκε το Χριστό». Σε άλλες περιοχές τον πυροβολούν την ώρα που καίγεται.

Μετά τη διαπόμπευση ακολουθεί το πετροβόλημα και η καύση. Ωστόσο, υπάρχουν και κάποια ακόμη χαρακτηριστικά που σκιαγραφούν το κρητικό έθιμο: Σποραδικά σε πολλά χωριά ο Ιούδας μπορεί να μην έχει τη μορφή ανθρώπου αλλά ζώου. Σε χωριά του Αποκορώνου έβαζαν φλασκί αντί για κεφάλι στο ομοίωμα του Ιούδα. Όταν έβρισκαν μεγάλα κέρατα τράγου τα έδεναν πάνω από το φλασκί ή πάνω από την υφασμάτινη σακούλα που χρησιμοποιούσαν ως κεφαλή του Ιούδα. Σε άλλες περιπτώσεις προτιμούσαν κρανίο γαϊδάρου, όπως συνέβαινε στο Γαβαλοχώρι Αποκορώνου: «Όταν εβρίσκαμε κεφαλή ψοφισμένου γαϊδάρου την εβάναμε για κεφαλή του Ιούδα». Κέρατα τράγου του έβαζαν παλιά και στα χωριά του Μυλοποτάμου. Αλλά κι όταν έχει ανθρώπινα χαρακτηριστικά μοιάζει περισσότερο με καρικατούρα, σύμφωνα με την περιγραφή από τη Σητεία: «Πολλές φορές του τα κάνανε παράουρα: μεγάλα αυτιά, χοντρά φρύδια, ένα μεγάλο μάτι κι ένα μικιό, μακρά μύτη, λιανό λαιμό…»

Παλιότερα φαίνεται πως η κατασκευή του ομοιώματος του προδότη ήταν πιο επιμελημένη. Στα χρόνια του Βλαστού (19ος αιώνας) έφτιαχναν ομοίωμα ανθρώπινου σώματος με κορμούς δέντρων:

«προετοιμάζεται εκ κορμού δέντρου (κούτσουρον) ομοίωμα αγάλματος ή ξύλινον είδωλον με πρόσωπον δαίμονος ατελούς και εκτρωματικού. Τινές τον στολίζουν και με ξεσχισμένα ενδύματα και γενειάδα ολιγότριχον…»

Οι πολλαπλές επιβιώσεις στοιχείων της τελετουργικής αποπομπής του Φαρμακού όπως μαρτυρείται από ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές αποτελεί ένα ενδιαφέρον πεδίο έρευνας και προβληματισμού. Στο πρόσωπο του Ιούδα συναιρούνται τα παλαιότερα τελετουργικά σχήματα με τις νεότερες αντιλήψεις ενώ η φυσική αποστροφή που αισθάνονται οι Κρητικοί προς το πρόσωπο του προδότη έρχεται να επισφραγίσει την μάλλον ασυνήθιστα ακραία συμπεριφορά που συναντούμε στη «φουνάρα» της Λαμπρής. Τα χαρακτηριστικά της κάθαρσης είναι ορατά μετά την καύση του Φαρμακού: Η στάχτη της καθαρτήριας πυράς είναι μέσον προστασίας από μιαρά όντα, όπως είναι οι κατσαρίδες και τα ενοχλητικά παρασιτικά έντομα. Βάζουν στάχτη στις τέσσερις γωνιές του σπιτιού σχηματίζοντας πάλι έναν εξαγνιστικό κύκλο, αδιαπέραστο. Άλλοι ρίχνουν στάχτη στις ελιές, στους κήπους και στα δέντρα. Και άλλοι προτιμούν να ανάψουν τις λαμπάδες τους από την πυρά του εξαγνισμού και να μεταφέρουν αυτή τη φωτιά στα σπίτια τους.

Του ΝΙΚΟΥ ΨΙΛΑΚΗ
(ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΥΠΕΡ)

Τα πασχαλινά παπούτσια

Μικρός το Πάσχα το περνούσα συνήθως στην Κρήτη, στο χωριό μου. Μπάλα, σκαρφάλωμα στο βουνό, κυνήγι με σφεντόνες αλλά μόλις έπεφτε ο ήλιος έπρεπε να μαζευτούμε στο σπίτι, να πλύνουμε πρόσωπο και χέρια, να ντυθούμε και να ακολουθήσουμε – εγώ και οι αδελφές μου- τη γιαγιά μου στην εκκλησία. Η γιαγιά Αλεξία έκανε πάντα όλα αυτά που ήθελε ο Θεός. Και δεν αναφέρομαι στη νηστεία (γιατί έτσι και αλλιώς ήταν τόσο λιγόφαγη που δεν καταλάβαινες πότε νήστευε και πότε όχι -παξιμάδι, ελιές, ντομάτα, άντε και μερικές σταγόνες λάδι).

Τη Μεγάλη Εβδομάδα ξυπνούσε την νύχτα, πήγαινε στο μαγαζέ –στην αποθήκη δηλαδή- έκλεβε τυριά, λάδι, παξιμάδια, σιτάρι και ότι άλλο ήταν πάνω από δύο και πήγαινε και τα άφηνε στις πόρτες των φτωχών. Όταν ξυπνούσε ο παππούς ήταν πια πολύ αργά. Την μια του έλεγε ότι το τυρί τι μαγάρισαν οι ποντικοί και αναγκάστηκε να το πετάξει και την άλλη τον μπέρδευε στο μέτρημα – ήταν αγράμματος και εύκολα τους παρουσίαζες το επτά για δέκα. Υπήρχαν φορές βέβαια που ο παππούς καταλάβαινε το κλέψιμο και γινόταν ο κακός χαμός. Την έλεγε κουζουλή, την κυνηγούσε αλλά αυτή δεν νοιαζόταν και το σούρουπο χαμογελαστή έδινε το σύνθημα για την εκκλησία- σαν να ήταν διασκέδαση. Εκεί στο δρόμο για τον Άγιο Νικόλαο γινόταν κάτι που μόνο την πρώτη φορά με παραξένεψε. Η γιαγιά μου μόλις άρχιζε ο τσιμεντένιος δρόμος – στα τελευταία 100 μέτρα πριν την εκκλησία – άλλαζε παπούτσια. Έβγαζε δηλαδή τα ταλαιπωρημένα από τα χώματα και τις πέτρες παπούτσια και έβαζε το καλό της ζευγάρι αυτό που ήταν μόνο για τις γιορτές. Και είχε μια μικρή θεωρία γιαυτο.

Οι άνθρωποι δεν πρέπει να είναι τόσο σπάταλοι ώστε να φορούν τα καλά τους παπούτσια στους κακούς δρόμους αλλά και ούτε τόσο μίζεροι ώστε να μην έχουν ένα ζευγάρι καλά παπούτσια. Τα παλιά παπούτσια λοιπόν τα έκρυβε σε κάτι χαλάσματα και μετά όταν τέλειωνε η εκκλησία, τα ανέσυρε τα φορούσε και έμπαινε άφοβα στον χωματόδρομο για το σπίτι.

Εμένα το μάτι μου στην εκκλησία αντί να πηγαίνει στα εικονίσματα πήγαινε κατευθείαν στα παπούτσια των ανθρώπων. Αν ήταν καλά και καθαρά ήταν φανερό ότι ήταν μυημένοι από την γιαγιά μου. Αν ήταν βρώμικα και καινούργια ήταν οι σπάταλοι. Και αν ήταν βρώμικα και παλιά ήταν οι μίζεροι. Αυτά ήταν τότε για μένα τα τρία κόμματα.

Όσο μεγάλωνα, η θεωρία της γιαγιάς μου που είχε γίνει πια και θεωρία δική μου, εμπλουτιζόταν. Έβλεπα δηλαδή ότι τα καθαρά παπούτσια «κουβαλούσαν» σεμνούς ανθρώπους. Τα βρώμικα και καινούργια επιδειξιομανείς και τα βρώμικα και παλιά γκρινιάρηδες. Οι επιδειξιομανείς ήταν και φαφλατάδες, οι γκρινιάρηδες ήταν και τεμπέληδες. Απλουστευτικά σας τα λέω και απόλυτα αλλά πάνω κάτω έτσι ήταν. Και αφού τους χώριζα σε κατηγορίες μετά τους μετρούσα κιόλας. Αυτό χρόνο με το χρόνο μου έφερνε απογοήτευση. Οι σεμνοί κάθε Πάσχα λιγόστευαν, οι επιδειξιομανείς και οι γκρινιάρηδες πλήθαιναν.

Όταν πέθανε η γιαγιά οι επισκέψεις μου στον Άγιο Νικόλαο περιορίστηκαν. Τα τελευταία χρόνια δεν πάω καν. Άλλωστε μπήκε άσφαλτος σε όλους τους γύρω δρόμους και τα παπούτσια – που όπως σας είπα με ενδιέφεραν περισσότερο και από τα εικονίσματα - έπαψαν να έχουνε σημάδια.

Του Σταύρου Θεοδωράκη

Το παραμύθι με το σκιάχτρο

Φωτογραφίζω τα σκιάχτρα με συμπάθεια. Και για τα ίδια και για τους ανθρώπους που τα φτιάχνουν. Και για τα πουλιά που άλλοτε ξεγελιούνται κι άλλοτε όχι. Με συμπάθεια και κατανόηση. Χιλιάδες χρόνια πριν κάποιος μακρινός πρόγονος μπλεγμένος στο παιγνίδι του ανταγωνισμού των όντων σκέφτηκε ότι πρέπει να κοροϊδέψει τα πουλιά.
Συμπαθώ τα σκιάχτρα. Προσπαθώ να μαντέψω τα μυστικά τους, να συμμεριστώ την οδύνη τους. Χορταίνουν το λιοπύρι και παίζουν με το χρόνο φορώντας κουρελιασμένα ρούχα. Μερικές φορές έρχεται κι ο άνεμος για να παίξει μαζί τους, μερικές φορές αντιστέκονται, κι είναι τότε που τα αναρριχητικά φυτά σκαρφαλώνουν στα άδεια κορμιά τους.

Κάποτε στον κόσμο των παραμυθιών μπορεί ένα σκιάχτρο να ζωντανέψει, να αρχίσει να κουνά τα ισχνά μέλη του, κάποτε… Θυμάμαι ακόμη έναν παλιό παραμυθά. Τον είχα ακούσει ένα προχωρημένο απόγευμα, λίγο πριν νυχτώσει, στα παιδικά μου χρόνια. Έλεγε μια ιστορία για μια βασιλοπούλα· δεν θυμάμαι το παραμύθι. Όταν τέλειωσε, κοίταξε κάπου στο βάθος, είδε ένα άδειο ρούχο να κρέμεται και να πηγαίνει πέρα – δώθε στο φύσημα του ανέμου. Αυτό ήταν.
Αρχή του παραμυθιού, καλησπέρα σας. Κι άρχισε να λέει για ένα σκιάχτρο στο μποστάνι, σε χρόνο μακρινό κι απροσδιόριστο.
Μια φορά κι έναν καιρό. Το μποστάνι είχε απ’ όλα τα καλά. Πεπόνια, καρπούζια, κηπικά· παράδεισος. Πουλί πετούμενο δεν πλησίαζε. Και μια μέρα φάνηκε στο χωριό μια γριούλα με κουρελιασμένα ρούχα. Κλαδάκια από φασολιές κρέμονταν στα μανίκια της κι ένα καπέλο, δηλαδή τι καπέλο – πάτος από ένα σαπισμένο παλιό καλάθι ήταν, σκέπαζε το κεφάλι της. Δίπλα στα χέρια της κρεμόταν ένα παλιό ξεραμένο καλάμι. Και κρατούσε μιαν αρμαθιά με άδεια κουτάκια, τσίγκινα.
- Να σαν αυτά που κρατά το σκιάχτρο και χτυπούν όταν φυσά ο άνεμος.
Ήταν το σκιάχτρο που είχε γίνει άνθρωπος.


Ποτέ δεν κατάλαβα αν ήταν παραμύθι ή επινόηση της στιγμής. Είχε πετύχει όμως το σκοπό του. Σε μια γωνιά του δρόμου είμασταν καθισμένα πέντε – έξι παιδιά. Καθώς τον ακούγαμε φέρναμε στο νου μας όλα τα σκιάχτρα που είχαμε δει μέχρι τότε, προσπαθώντας να εντάξομε στο δικό μας χώρο και χρόνο το παραμύθι. Δε μπορεί, με κάποιο θα μοιάζει…
Δεν έμοιαζε με κανένα. Κάθε που πλησίαζα σε μια γνώριμη εικόνα ο παραμυθάς λες και το καταλάβαινε. Έβαζε κάτι καινούργιο στο παραμύθι και μου χαλούσε την εικόνα. Στο τέλος έβαλε κι ένα παράξενο φυτό να έχει φυτρώσει κάπου εκεί δίπλα. Έκανε φρούτα ροδοκόκκινα σαν το βερίκοκο, μεγάλα σαν καρπούζι και νόστιμα σαν όλα τα φρούτα μαζί. Άντε τώρα να καταλάβεις. Αυτό το φρούτο δεν το δοκίμασα ποτέ. Και πολύ φοβάμαι πως δεν θα το δοκιμάσω.
Παρακολουθώ από τότε τη γριούλα να περιφέρεται σαν αερικό στους δρόμους του χωριού και να κλείνουν οι πόρτες. Ακούγονται ακόμη σαν απόηχος μιας αδιερεύνητης μαγείας οι τρομαγμένες φωνές των παιδιών. Κανείς δεν την ανοίγει την πόρτα. Ποιος μπορεί να αντέξει ένα τέτοιο θέαμα;
Δεν ξέρω γιατί δεν μπορώ να φανταστώ τη γριά, δηλαδή το σκιάχτρο που ζωντάνεψε κι έγινε γριά, να καταλαγιάζει σε μια γωνιά. Ίσως επειδή κι εγώ, τώρα μεγάλος, αμφιβάλλω αν θα μπορούσα να τη δεχτώ, να την πάρω από τον κόσμο των φόβητρων και να την εντάξω στον κόσμο αυτών που φοβούνται, δηλαδή των ανθρώπων. Τελικά νομίζω πως οι άνθρωποι επινόησαν το σκιάχτρο με βάση την αρχή της ομοιότητας: Αφού φοβούνται οι ίδιοι θα φοβούνται και τα πουλιά.
Όσο κι αν οι άνθρωποι σήμερα γίνονται όλο και συχνότερα σκιάχτρα του άλλου εαυτού τους, δεν μπορώ να φανταστώ τη γριά του παραμυθιού να κάθεται σε τραπέζι, να πίνει καφέ δίπλα στους κανονικούς ανθρώπους. Αρκούμαι να παρακολουθώ το παραμύθι, να βλέπω τους πιο ψύχραιμους να ψάχνουν τρόπο να ξορκίσουν το κακό, τα μεγαλύτερα παιδιά να αρχίζουν πρώτα να πετροβολούν, τον παραμυθά να κάνει χειρονομίες – σα να πετά κι ο ίδιος πέτρες. Εξακολουθώ να μην καταλαβαίνω γιατί να είναι τόσο κακό η μεταμόρφωση ενός σκιάχτρου.
Ο παραμυθάς, που ήξερε τι σκεφτόμουν, τι σκεφτόμασταν όλοι, συνεχίζει. Κι όσο τα απορημένα μάτια μας τον κοιτάζουν, τόσο ζωντανεύει το λόγο του. Όταν μιλά για πετροβόλημα σκύβει και παίρνει μια πέτρα. Κι εγώ στοιχηματίζω αν ξεχαστεί και την πετάξει συνεπαρμένος από το λόγο του. Ο παραμυθάς μοιάζει πια με αλλοπαρμένο θεατρίνο που γοητεύεται από την αντίδραση του κοινού του. Οι διάλογοι ζωντανοί, οι χειρονομίες, τα χέρια που ανεβοκατεβαίνουν, ο λόγος, ο μύθος.

Το παραμύθι σταματά απότομα το ταξίδι μου:
Αφού είδε κι απόειδε η γριά έγινε πάλι σκιάχτρο. Διωγμένο από τους ανθρώπους ξαναπήγε στο περβόλι, οι φασολιές ξαναφύτρωσαν στη γη. Το φυτό με τα μεγάλα φρούτα, ροδοκόκκινα σαν βερίκοκο, ήταν εκεί. Μόνο που τώρα ήρθε η σειρά των άλλων σκιάχτρων να ξεσηκωθούν για να διώξουν τον άνθρωπο.
Πέρασαν χρόνια, λοιπόν, από τότε. Ακόμη και σήμερα όταν βλέπω σκιάχτρο προσπαθώ να μαντέψω αν είναι αληθινό ή αν είναι η γριά του παραμυθιού, εκείνη που προκαλούσε φόβο στους ανθρώπους και αισθήματα απέχθειας στα άλλα σκιάχτρα. Είναι αληθινά σκιάχτρα ή μήπως είναι ο φόβος που παίρνει ζωή και σχήμα; Τα φτιάχνομε επειδή φοβούμαστε τα πουλιά. Κι ύστερα τα βλέπουν τα πουλιά και φοβούνται με τη σειρά τους. Ο ένας φόβος φέρνει τον άλλο.
Το αιώνιο παιγνίδι της φύσης. Ο ανταγωνισμός. Η μάχη για την τροφή.
Η αιώνια γοητεία του προφορικού πολιτισμού. Της ανθρώπινης ευρηματικότητας. Και του παραμυθιού. Εκείνος ο παλιός παραμυθάς τα έλεγε όμορφα, έλεγε πως το σκιάχτρο γίνεται άνθρωπος. Σκέφτομαι, λοιπόν, πως το σκιάχτρο του παραμυθιού γίνεται άνθρωπος για να επιστρέψει πίσω το φόβο. Και προκαλεί φόβο στους ίδιους που το είχαν φτιάξει. Ένα παιγνίδι που δεν έχει τέλος.
Κι αν δεν είναι παραμύθι, τι πειράζει; Ο παλιός παραμυθάς ήξερε να δένει το λόγο, να ταξιδεύει με το νου, να παίρνει κι εμάς στα ταξίδια του.
Δεν θυμάμαι το τέλος. Ίσως και να μην είχε τέλος. Όταν έβλεπε ο παραμυθάς πως είχε κουραστεί το ακροατήριο, έκοβε την κουβέντα στη μέση:

- Αύριο το υπόλοιπο.

Τώρα το παραμύθι έχει τελειώσει. Τον παραμυθά έχω χρόνια να τον δω. Το δικό μας αύριο δεν έχει τέτοια παραμύθια.
Και τα σκιάχτρα λιγοστεύουν.

Έγραψε ο Νίκος Ψιλάκης